Лайкерт шкаласы: пікірлер мен қанағаттануды нақты бағалау құралы

Мұндай формат тікелей сұрақтармен өлшенбейтін көңіл-күйлерді «санға айналдыруға» көмектеседі. Қарапайымдылығы мен түсініктілігінің арқасында шкала деректерді зерттеудің стандартына айналып, жаңадан бастаған мамандармен қатар кәсіби аналитиктер де қолданады.

Лайкерт шкаласы не үшін қажет және ол қандай пайда әкеледі

Әдістің басты күші — субъективті жауаптарды құрылымдалған деректерге айналдыру мүмкіндігінде. Зерттеуші жай түсініктемелер емес, салыстыруға, динамикада талдауға және шешім қабылдау үшін пайдалануға болатын өлшенетін көрсеткіштер алады.

Әдіс бір уақытта екі нәрсені өлшеуге мүмкіндік береді:

1. көзқарас бағытын — оң, бейтарап немесе теріс;
2. осы көзқарастың қарқындылығын — әлсіз немесе күшті келісу/келіспеу.

Сондықтан Лайкерт шкаласы бойынша сауалнама берілгендікті, өнімді қабылдауды, қанағаттануды, сенімді немесе мотивацияны бағалауға өте қолайлы. Оны толтыру оңай, деректердің жоғары дәлдігін береді және дұрыс қойылмаған сұрақтармен байланысты бұрмалануларды азайтады.

Лайкерт шкаласы қайда қолданылады: HR, маркетинг, әлеуметтану

HR: қанағаттануды және командалық көңіл-күйді өлшеу

HR-де әдіс қызметкердің қатысуын, жұмысына қанағаттануын, процестер сапасына, басшыға деген көзқарасына және корпоративтік мәдениетке бағалау үшін қолданылады. Формат қарым-қатынастағы әлсіз нүктелерді көруге және уақытылы жауап беруге көмектеседі.

Маркетинг: өнімді қабылдау және UX-бағалау

Маркетологтар шкаланы тұтынушылардың реакциясын талдау үшін қолданады — сайт қаншалықты ыңғайлы, жарнама түсінікті ме, өнім құнды ма, орау сәйкес келе ме, брендке сенім тудыра ма.

Әлеуметтанулық зерттеулер: көзқарастар мен қоғамдық пікірді зерттеу

Әлеуметтанушылар шкаланы адамдардың әлеуметтік, экономикалық, мәдени және саяси тақырыптарға деген көзқарасын өлшеу үшін пайдаланады. Бұл үлкен халық топтарының құндылықтары мен көңіл-күйін бекітуге мүмкіндік беретін негізгі құралдардың бірі.

QForm Лайкерт шкаласы бойынша сауалнамалармен жұмысты қалай жеңілдетеді

Лайкерт әдісі өзі қарапайым болғанымен, үлкен таңдауларды талдау уақыт алуы мүмкін. QForm платформасы барлық процесті автоматтандыруға мүмкіндік береді:

• «шкала» сұрақ түрін тез таңдау және қосу;
• тұжырымдамалар мен шкала тармақтарының санын баптау;
• жауаптарды ыңғайлы графиктер мен кестелерде жинау;
• келісу/келіспеудің таралуын көрнекілеу;
• деректерді қолмен есептеусіз талдау.

QForm зерттеушілерге техникалық мәселелерге емес, деректерді түсіндіруге шоғырлануға көмектеседі.

Лайкерт шкаласының қысқаша тарихы: әдіс қалай пайда болды және дамыды

Лайкерт шкаласының тарихы 1932 жылы америкалық әлеуметтік психолог Ренсис Лайкерт адамдардың көзқарастарын өлшеудің жаңа форматын ұсынған кезде басталды. Сол кезде зерттеушілер адамдардың пікірлері туралы деректер жинаудың жолдарын белсенді іздеп жатты, бірақ қолданыстағы әдістер не тым ауыр болды, не өте өрескел, аз ақпаратты нәтижелер берді. «Көзқарасты өлшеу» тұжырымдамасының өзі іс жүзінде мүмкін емес еді — бағалар екілік «қолдау/қарсы» деңгейіне қысқартылды, бұл эмоциялар мен қабылдау нақты қарқындылығын көрсетпеді.

Лайкерт мәселені көрді және шешім ұсынды: жай пікірді емес, келісу немесе келіспеудің градацияларын бекіту, бұл алғаш рет қабылдаудың неғұрлым нәзік, нюансты көрінісін алуға мүмкіндік берді. Дәл бұл әдістің негізгі инновациясы болды және оның лабораториялық зерттеулер шеңберінен тез шығуына мүмкіндік берді.

Әдіс әлеуметтік ғылымдарда неліктен жетістік болды

Лайкертке дейін білікті сұхбатшы мен деректерді ұзақ өңдеуді талап ететін күрделі психометриялық модельдер болды. Жаңа тәсіл:

• қарапайым болды — оны түсіндіріссіз кез келген респондент толтыра алатын;
• масштабтанатын болды — сауалнаманы оңай көбейтуге болатын;
• әмбебап болды — әдіс саясаттан бастап жеке тәжірибеге дейін кез келген тақырыптарға сәйкес келді;
• сандық болды — жауаптарды статистикалық түрде талдауға болатын.

Дәл сондықтан Лайкерт шкаласы XX ғасырдың ортасында әлеуметтануда, психологияда және маркетингтік зерттеулерде негізгі құралға айналды.

Бизнесте, HR және маркетингте таралуы

Уақыт өте келе әдіс ғылым шеңберінен ары қарай шықты. Компаниялар оның көмегімен өлшеуге болатынын көрді:

• тұтынушылар мен қызметкерлердің қанағаттануы;
• брендті қабылдау;
• өнімге сенім;
• интерфейстерге, дизайнға, сервиске реакция;
• қатысу деңгейі мен эмоционалды қатысу.

Бүгінгі таңда Лайкерт шкаласы жылына мыңдаған зерттеулерде қолданылады — академиялық жұмыстардан бастап ірі корпоративтік сауалнамаларға дейін, оның ішінде трансұлттық компаниялар, мемлекеттік құрылымдар, аналитикалық орталықтар және digital-жобалар.

Әдіс 100 жыл өткен соң неге өзекті болып қалады

Жасына қарамастан, әдіс өз дәлдігі, болжамдылығы және ыңғайлылығының арқасында «алтын стандарт» болып қала береді. Ол 20 адамнан тұратын компаниядағы тез сауалнамалар үшін де, ондаған мың респондентке арналған ауқымды зерттеулер үшін де қолайлы.

Современные цифровые инструменты, включая платформы для создания анкет, дали шкале Лайкерта новую жизнь — теперь её можно не только легко использовать, но и анализировать автоматически, без сложных расчётов и статистических программ.

Қазіргі цифрлық құралдар, соның ішінде сауалнамалар жасау платформалары, Лайкерт шкаласына жаңа өмір берді — енді оны тек оңай пайдалану ғана емес, сонымен қатар күрделі есептеулер мен статистикалық бағдарламаларсыз автоматты түрде талдауға болады.

Лайкерт шкаласы қалай құрылған: әдістің құрылымы мен логикасы

Лайкерт шкаласы — бұл жай жауап нұсқаларының қатары емес. Бұл респонденттің мәлімдемеге деген көзқарасын алдын ала белгіленген градация бойынша өлшеуге мүмкіндік беретін ойланған жүйе. Шкаланың дұрыс құрылымы — зерттеудің дәлдігіне және деректерді одан әрі дұрыс талдауға әсер ететін негізгі фактор.

Шкаланың классикалық құрылымы: 5 және 7 баллды модельдер

Ең кең таралған форматтар — 5 баллды және 7 баллды Лайкерт шкаласы. Олар келісу немесе келіспеудің әртүрлі деңгейлерін көрсететін тармақтар тізбегін қамтиды:

• Толығымен келіспеймін
• Көбінесе келіспеймін
• Келіспеймін де, келісемін де емес (бейтарап)
• Көбінесе келісемін
• Толығымен келісемін

7 баллды нұсқада аралық градациялар қосылады, бұл деректердің дәлдігін арттырады және қатысушыға көзқарасын нәзігірек білдіруге мүмкіндік береді. Сонымен бірге зерттеуші мақсаттарына байланысты форматты таңдайды:

• 5 балл — қарапайымырақ, тезірек толтырылады, когнитивтік жүктемені төмендетеді.
• 7 балл — мәліметтердің егжей-тегжейлілігін арттырады және статистикалық талдау үшін бай диапазон береді.

Мұндай құрылым қатаң екілік жауаптардан аулақ болуға және тіпті үлкен таңдаулар кезінде де жоғары сапалы деректерді жинауға көмектеседі.

Лайкерт шкаласы бойынша бағалау үшін мәлімдеме түрлері

Әдіс дұрыс жұмыс істеуі үшін мәлімдемелер бір мағыналы тұжырымдалуы және нақты көзқарасты немесе мінез-құлықты көрсетуі керек. Дәл мәлімдемелер (сұрақтар емес) — Лайкерт шкаласы бойынша сауалнамалардың негізгі элементі.

Зерттеулерде жиі кездесетін тұжырымдама мысалдары:

• «Сайттың ағымдағы интерфейсі маған ыңғайлы.»
• «Мен өз командамының қолдауын сезінемін.»
• «Мен өнімді өз міндетім үшін құнды деп санаймын.»
• «Қажетті ақпаратты табу маған оңай.»

Мұндай мәлімдемелер өлшеуге мүмкіндік береді:

• қанағаттануды;
• қабылдауды;
• сенімді;
• эмоционалды жағдайды;
• сенімділікті;
• өзара әрекеттесу тәжірибесін.

Сонымен бірге күрделі, қосарлы немесе бағалаушы тұжырымдамалардан аулақ болу маңызды — олар деректердің дәлдігін нашарлатады, қабылдауды бұрмалайды және жауаптардың сенімділігін төмендетеді.

QForm - платформа для автоматизации опросов и сбора данных

Оставьте заявку на получение демо-доступа к сервису QForm

Получить демо-доступ

Лайкерт шкаласы қайда қолданылады және ол қандай міндеттерді шешеді

Лайкерт шкаласы көзқарасты, эмоцияларды, сенім деңгейін немесе тәжірибенің сапасын өлшеу маңызды болған салаларда кең қолданыс тапты. Оның әмбебаптылығы ішкі аудиториялармен (қызметкерлер), сыртқы аудиториялармен (клиенттер, пайдаланушылар) және көпшілік әлеуметтік топтармен бірдей тиімді жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Төменде — әдіс стандартқа айналған негізгі салалар.

HR: қанағаттануды, қатысуды және корпоративтік ортаны бағалау

HR-де Лайкерт шкаласы қызметкерлердің эмоционалды және кәсіби жағдайын өлшеу үшін қолданылады.
Ойланған мәлімдемелер арқылы мынаны түсінуге болады:

• қызметкерлер жұмыс процестерінен қанағаттана ма;
• олар басшылықтың қолдауын сезіне ме;
• командамен өзара әрекеттесу оларға ыңғайлы ба;
• олар жұмыстың нәтижелеріне қаншалықты қатысады;
• корпоративтік мәдениеттің қандай аспектілері жақсартуды талап етеді.

Мұндай деректер HR-командаларға ұжымның ағымдағы көңіл-күйін бекітуге ғана емес, сонымен қатар практикалық шешімдер қабылдауға көмектеседі: бейімделуді жақсарту, коммуникацияны күшейту, мотивациялық бағдарламаларды түзету.

Маркетинг: брендті, өнімді және пайдаланушы тәжірибесін қабылдау

Маркетологтар Лайкерт шкаласын тұтынушылар мен пайдаланушылардың реакциясын нақты бағалау үшін қолданады:

• өнімге немесе қызметке;
• сайт дизайны мен ыңғайлылығына;
• жарнамалық коммуникацияға;
• қызмет көрсету сапасына;
• бағаға және ұсыныс құндылығына.

«Менің осы қолданбаны пайдалану оңай» немесе «Мен осы брендке сенемін» сияқты мәлімдемемен аудиторияның қаншалықты келісетінін түсіну керек болса, Лайкерт шкаласы ең дәл құралға айналады. Ол пайдаланушының қай жерде қиындықтарға тап болатынын, қандай контент жұмыс істемейтінін, қандай элементтер берілгендік тудыратынын анықтауға көмектеседі.

Әлеуметтану: көзқарастар мен қоғамдық пікірді зерттеу

Әлеуметтанушылар әдісті әлеуметтік, саяси және мәдени көзқарастарды өлшеу үшін қолданады.
Лайкерт шкаласының көмегімен зерттеуге болады:

• институттарға деген сенім;
• әлеуметтік мәселелерге деген алаңдаушылық деңгейі;
• реформалар мен саясаткерлерге деген көзқарас;
• өмір сапасын қабылдау;
• өзгерістерге дайындық.

Бұл формат көпшілік зерттеулер үшін ыңғайлы, өйткені ол әртүрлі жастағы, білім деңгейіндегі және сауалнамалармен тәжірибесі бар адамдар үшін бірдей түсінікті. Деректерді оңай жиынтықтауға және ғылыми еңбектерде, аналитикада және мемлекеттік зерттеулерде қолдануға болады.

Лайкерт шкаласы бойынша сұрақтарды қалай дұрыс құрастыруға болады

Мәлімдемелерді дұрыс тұжырымдау — нақты зерттеудің негізі. Шкаланың тамаша құрылымы мен ойланған таңдау да респондент белгісіз, қосарлы немесе субъективті тұжырымдамаларға тап болса, таза деректер бермейді. Сондықтан мәлімдемелерді құру — Лайкерт шкаласымен жұмыстың ең маңызды кезеңдерінің бірі.

Нақты деректердің негізі ретінде анық және бір мағыналы мәлімдемелер

Мәлімдеме респондент бағалауы керек бір нақты пікірді немесе сезімді көрсетуі керек. Кез келген екі мағыналылық нәтижелерді бұрмалауға әкеледі.

Жақсы тұжырымдаманың принциптері:

• Бір мәлімдеме — бір ой.
  Екі идеяны біріктіруге болмайды: «Маған интерфейстің дизайны мен ыңғайлылығы ұнайды». Нақты не ұнайды? Дизайн? Ыңғайлылық? Екеуі де ме?
• Бағалаушы сөздерсіз.
  «Жақсы», «сапалы», «дұрыс» сияқты сөз тіркестері респондентті әлеуметтік қажетті жауаптарға итермелейді.
• Нақтылық.
  «Маған бұл сервис ұнайды» дегеннің орнына «Маған бұл сервисті пайдалану ыңғайлы» деген дұрыс.
• Оң форма.
  Теріс мәлімдемелер («Мен бұл сервисті ыңғайсыз деп санамаймын») адастырады.

Мұндай негізгі ережелер мәлімдемені айқын, ал жауаптарды салыстырылатын етеді.

Оң және теріс мәлімдемелердің тепе-теңдігі

Автоматты келісім әсерінен («acquiescence bias») аулақ болу үшін сауалнамада тұжырымдамаларды ауыстыру қажет:

• оң: «Маған өз командамда жұмыс істеу ыңғайлы»;
• теріс: «Маған қолданба интерфейсінде бағытталу қиын».

Мұндай тепе-теңдік респонденттің «әдет бойынша» белгі қою ықтималдығын төмендетеді және деректердің сенімділігін арттырады.

Маңызды: теріс тұжырымдамалар қарапайым болуы керек, қос терістеулерсіз.

Тым жалпы немесе философиялық мәлімдемелерден аулақ болыңыз

«Мен әрқашан өмірімнен қанағаттанамын» немесе «Мен компаниялар стратегияны өзгертуі керек деп ойлаймын» сияқты мәлімдемелер түсіндіруге тым кең мүмкіндік береді.

Жақсы мәлімдеме мына сұрақтарға жауап береді:

• Адам нақты не бағалайды?
• Қандай контексте?
• Қандай кезеңде?

Мысалы:
— «Маған өз міндеттерімді орындау үшін оқу материалдары жеткілікті» — әлдеқайда нақты деректер береді.

Сала контекстін ескеріңіз

Әр түрлі фреймдер әр түрлі тұжырымдамаларды талап етеді:

• HR: басшылықтың қолдауы, коммуникацияның ашықтығы, жүктеме, еңбек жағдайлары;
• Маркетинг және өнім: интерфейстің ыңғайлылығы, бағаның түсініктілігі, өнімнің құндылығы, брендке сенім;
• Әлеуметтану: институттарға деген сенім, реформаларды бағалау, әлеуметтік көзқарастар.

Контекст сөздерді таңдауға, мәліметтердің егжей-тегжейлілік деңгейіне және тіпті мәлімдемелердің форматына да әсер етеді.

Іске қоспас бұрын мәлімдемелерді тексеріңіз

Тіпті тәжірибелі зерттеушілер де тұжырымдамалардың оларды бірдей қабылданатынын түсіну үшін оларды шағын респонденттер тобында сынап көреді.

Пайлоттық іске қосу арқылы тексеру мынаны анықтауға көмектеседі:

• түсініксіз тұжырымдамалар;
• әртүрлі түсіндіруі мүмкін терминдер;
• эмоциялық боялған сөздер;
• қиындық тудыратын немесе өткізіп жіберетін мәлімдемелер.

Қорытынды

Лайкерт шкаласы пікірлерді, көзқарастарды және эмоционалды қабылдауды өлшеудің ең әмбебап және сенімді құралдарының бірі болып қалады. Оның құндылығы субъективті тәжірибені — қанағаттануды, сенімді, көзқарасты, ыңғайлылықты — талдауға және шешім қабылдау үшін пайдалануға болатын құрылымдалған деректерге айналдыру мүмкіндігінде.

Мәлімдемелерді сауатты тұжырымдау, сауалнаманың ойланған құрылымы және корректі талдау әдістерімен Лайкерт шкаласы зерттеушілерге күшті және икемді құрал береді. Дәл сондықтан ол HR-да команда көңіл-күйін өлшеу үшін, маркетингте — клиенттік тәжірибені бағалау үшін, өнімдік аналитикада — UX-тексерулер үшін, ал әлеуметтануда — қоғамдық пікірді зерттеу үшін қолданылады.

Қазіргі цифрлық құралдар әдісті одан да тиімді етеді. QForm сияқты платформалар Лайкерт шкаласы бойынша жауаптарды тез жинауға ғана емес, сонымен қатар деректерді автоматты түрде көрнекілеуге, таралуларды талдауға, топтарды салыстыруға және негізгі түсініктерді табуға мүмкіндік береді. Бұл зерттеушілерден техникалық жүктемені алып тастайды және нақты құндылық жасалатын нәтижелерді түсіндіруге шоғырлану мүмкіндігі береді.

Лайкерт шкаласы бетінде қарапайым, бірақ дұрыс қолдану кезінде сансыз терең. Ол көзге көрінбейтін нәрселерді көруге көмектеседі: көңіл-күйдегі заңдылықтар, процестерді қабылдау, өнімдегі немесе мәдениеттегі әлсіз нүктелер. Оның негізіндегі сапалы сауалнама — бұл әрқашан анағұрлым саналы, негізделген шешімдерге сенімді қадам.