Осгудтың семантикалық дифференциал әдісі: мәні, шкалалары, бланкісі және нәтижелерді өңдеу

Семантикалық дифференциал әдісі дегеніміз не

Семантикалық дифференциал — адамның белгілі бір нысанға беретін субъективті мағынасын сандық түрде сипаттауға мүмкіндік беретін психосемантикалық әдіс. Зерттеу нысаны ретінде сөз, сурет, адам, мамандық, ұйым, оқиға немесе абстрактілі ұғым алынуы мүмкін.

Әдістеменің негізін биполярлық шкалалар құрайды. Олардың қарама-қарсы ұштарында бір қасиеттің екі полюсін білдіретін сипаттамалар орналасады: «жақсы — жаман», «күшті — әлсіз», «белсенді — енжар».

Олардың арасында бірнеше аралық позиция болады. Зерттеуге қатысушы өз әсеріне барынша дәл сәйкес келетін позицияны таңдайды.

Мысалы, психолог студенттердің болашақ мамандығын қалай қабылдайтынын анықтағысы келеді. «Психолог мамандығы сізге қаншалықты ұнайды?» деген сұрақ жалпы көзқарасты бағалауға мүмкіндік береді. Ал семантикалық дифференциал мамандық туралы түсінікті толығырақ зерттеуге көмектеседі: оның қаншалықты қызықты, беделді, күрделі және болашағы зор болып көрінетінін анықтайды.

Жауаптардың жиынтығы бойынша зерттеуші қатысушылардың мамандықпен қандай қасиеттерді байланыстыратынын және тиісті ассоциациялардың қаншалықты айқын екенін анықтайды.

Бұл әдіс нысанның объективті сипаттамаларын емес, оның қалай қабылданатынын зерттейтінін ескеру маңызды. Егер қатысушылар мамандықты күрделі деп есептесе, бұл олардың сол мамандық туралы түсінігін сипаттайды. Кәсіби қызметтің нақты күрделілігін бағалау үшін басқа деректер қажет.

Семантикалық дифференциал әдісін кім енгізді

Семантикалық дифференциал әдісін психологиялық зерттеу тәжірибесіне америкалық психолог Чарльз Осгуд (Charles E. Osgood) енгізді. Ол сөздердің психологиялық мағынасын, ассоциациялардың қалыптасуын және адамның қабылдау ерекшеліктерін зерттеген.

Әдістің әзірленуі 1950 жылдарға жатады. Оның теориялық негіздері мен зерттеу нәтижелері 1957 жылы жарық көрген The Measurement of Meaning («Мағынаны өлшеу») кітабында жүйелі түрде баяндалған.

Кітаптың бірлескен авторлары Джордж Сучи (George J. Suci) және Перси Танненбаум (Percy H. Tannenbaum) болды. Сондықтан ғылыми әдебиеттерде бұл әдіс үш ғалымның бірлескен зерттеулерімен байланыстырылады.

Зерттеушілер адамдардың әртүрлі ұғымдарды қарама-қарсы сипаттамалар бойынша қалай бағалайтынын зерттеді. Жауаптарды статистикалық талдау тұрақты заңдылықтарды анықтауға мүмкіндік берді: көптеген бағалау белгілері бірнеше ортақ өлшемнің айналасына топтастырылды.

Нәтижесінде семантикалық дифференциалдың үш факторлы моделі жасалып, ол кейінгі психосемантикалық зерттеулердің негізіне айналды.

Семантикалық дифференциал әдістердің қай тобына жатады

Психологияда семантикалық дифференциал әдісі психосемантикалық зерттеу әдістеріне жатады. Олар адамның қоршаған әлемді қабылдауына негіз болатын субъективті мағыналарды, бейнелерді, санаттарды және қатынастарды зерттеу үшін қолданылады.

Деректерді алу тәсілі бойынша семантикалық дифференциал субъективті шкалалау әдістеріне де жатады. Қатысушы қарама-қарсы белгілердің арасынан белгілі бір позицияны таңдау арқылы нысанға деген көзқарасын білдіреді.

Жіктеу негізі	Әдістің сипаттамасы
Зерттеу пәні	Психосемантикалық әдіс
Өлшеу тәсілі	Субъективті шкалалау
Жауаптарды алу формасы	Биполярлық шкалалар бойынша бағалау
Нәтижелердің сипаты	Субъективті қабылдаудың сандық көрсеткіштері

Кейбір зерттеулерде бұл әдістеме психодиагностика құралы ретінде қолданылады. Алайда семантикалық дифференциалдың өзі барлық нысандар мен зерттеу міндеттеріне ортақ бірыңғай нормалары бар әмбебап диагностикалық тест болып саналмайды.

Ол сондай-ақ эксперименттік психологияда бірнеше стимулдың қабылдануын салыстыру немесе белгілі бір әсерден кейін көзқарастың қалай өзгергенін бақылау қажет болғанда қолданылады.

Осгудтың семантикалық дифференциал әдісі неге негізделген

Әдіс нысанның субъективті мағынасын бағалау сипаттамаларының жүйесі арқылы сипаттауға болады деген түсінікке негізделеді.

Адам «басшы» деген сөзді естігенде, жаңа компанияны елестеткенде немесе суретті қарағанда, оның санасында белгілі бір бейне қалыптасады. Ол басшыны өзіне сенімді, талапшыл, іскер немесе мейірімді адам ретінде қабылдауы мүмкін.

Мұндай түсініктерді өлшеу үшін семантикалық кеңістік ұғымы қолданылады. Бұл — нысанның орны таңдалған белгілер бойынша берілген бағалар арқылы анықталатын шартты көпөлшемді жүйе.

Мысалы, екі адам басшыға бірдей оң көзқараста болуы мүмкін, бірақ оның белсенділігі мен мінезінің беріктігін әртүрлі қабылдайды. Семантикалық дифференциал осындай айырмашылықтарды тіркеуге мүмкіндік береді.

Семантикалық дифференциалдың үш негізгі факторы

Осгудтың классикалық моделі үш факторды қамтиды: бағалау (Evaluation), күш (Potency) және белсенділік (Activity). Ғылыми әдебиеттерде олар көбіне EPA қысқартуы арқылы белгіленеді.

Бағалау (Evaluation)

Нысанға деген эмоциялық-бағалау қатынасын көрсетеді. Оның қаншалықты жағымды немесе жағымсыз қабылданатынын сипаттайды.

Шкала мысалдары: «жағымды — жағымсыз», «жақсы — жаман», «тартымды — тартымсыз».

Күш (Potency)

Нысанның қабылданатын қуатын, тұрақтылығын және қасиеттерінің айқындылығын сипаттайды.

Шкала мысалдары: «күшті — әлсіз», «қуатты — қауқарсыз», «қатты — жұмсақ».

Тұлға бейнесін зерттеу кезінде бұл фактор өзіне сенімділік, шешімділік және ерік-жігер қасиеттері туралы түсініктермен байланысты болуы мүмкін.

Белсенділік (Activity)

Нысанның қабылданатын серпінділігін және белсенділіктің айқындылық дәрежесін сипаттайды.

Шкала мысалдары: «белсенді — енжар», «жылдам — баяу», «жігерлі — сылбыр».

Үш фактор зерттеуге қатысушылардың жауаптарына факторлық талдау жүргізу арқылы анықталған. Олар әр анкетада міндетті түрде қойылатын үш сұрақ емес, жалпыланған өлшемдер болып саналады.

Әдістеменің қолданбалы нұсқаларында нақтырақ сипаттамалар пайдаланылады. Мысалы, интерфейсті зерттегенде оның түсініктілігін, ыңғайлылығын, заманауилығын және визуалды тартымдылығын бағалауға болады. Мұндай шкалалар зерттеу міндетіне сәйкес таңдалады, бірақ қосымша тексерусіз олардың классикалық факторларға жататынын дәлелденген деп есептеуге болмайды.

Семантикалық дифференциал шкаласы қалай көрінеді

Классикалық нұсқада жеті позициялы шкала кеңінен қолданылады: бір белгінің айқындылық дәрежесін көрсететін үш позиция, орталық позиция және қарама-қарсы белгінің айқындылық дәрежесін көрсететін үш позиция.

Мысалы, басшыны бағалау кезінде мынадай шкаланы пайдалануға болады:

Сол жақтағы сипаттама	Шкала позициялары	Оң жақтағы сипаттама
Өзіне сенімді	+3 | +2 | +1 | 0 | -1 | -2 | -3	Өзіне сенімсіз

Бұл мысалда оң мәндер сол жақтағы белгіге, ал теріс мәндер — оң жақтағы белгіге сәйкес келеді. Таңбалар математикалық өңдеу үшін қолданылады және өздігінен жағымды немесе жағымсыз психологиялық қасиетті білдірмейді.

+3 мәні ұсынылған шкала шегінде өзіне сенімділіктің барынша айқын екенін, ал -3 — өзіне сенімсіздіктің барынша айқын екенін көрсетеді. Орталық 0 позициясы белгілердің ешқайсысы айқын басым емес екенін білдіреді.

Нөлдік жауаптарды түсіндіру кезінде қатысушының орталық позицияны әртүрлі себептермен таңдауы мүмкін екенін ескеру керек: екі қасиет шамамен бірдей дәрежеде байқалады, пікірі әлі қалыптаспаған немесе нысан туралы ақпараты жеткіліксіз.

Егер зерттеуші үшін бұл жағдайларды ажырату маңызды болса, «Бағалай алмаймын» деген жеке жауап нұсқасын қосқан пайдалы. Оны автоматты түрде нөлге теңестіруге болмайды.

Кейбір модификацияларда бес немесе тоғыз позициялы шкалалар қолданылады. Алайда дайын стандартталған әдістемені пайдаланғанда онда көзделген градацияны сақтау қажет.

Осгуд әдісі бойынша зерттеу қалай жүргізіледі

Зерттеу рәсімі нысанды анықтауды, сипаттамаларды таңдауды, нұсқаулық құрастыруды, жауаптарды жинауды және оларды өңдеуді қамтиды. Әр кезеңнің мазмұны қойылған міндетке байланысты.

1. Зерттеу нысаны мен мақсатын анықтау

Алдымен нақты қандай түсініктерді зерттеу қажет екенін анықтау керек. Нысан жеткілікті дәрежеде нақты және барлық қатысушыға бірдей түсінікті болуы тиіс.

Мысалы, «Білім беруді бағалаңыз» деген тұжырым тым кең. Бір респондент мектептегі оқуды, екіншісі — жоғары білімді, үшіншісі — кәсіби курстарды ойлауы мүмкін.

Нақтырақ нұсқа — «Университеттегі қашықтан оқыту туралы әсеріңізді бағалаңыз».

Егер зерттеуші бірнеше нысанды салыстыруды жоспарласа, оларға салыстыруға болатын бірдей сипаттамалар жиынтығын қолдану қажет.

2. Қарама-қарсы белгілерді таңдау

Шкалалар өлшенуі тиіс қасиеттерді ескере отырып таңдалады.

Ұйымның қабылдануын зерттеу үшін «сенімді — сенімсіз», «заманауи — ескірген», «ашық — жабық» жұптары сәйкес келуі мүмкін. Ал адам бейнесін зерттеу үшін басқа сипаттамалар жиынтығы қажет болады.

Негізгі талап — шкала полюстерінің мағыналық қарама-қарсылығы. Мысалы, «қымбат — сапасыз» жұбы сәйкес келмейді, өйткені тауар бір мезгілде осы екі қасиетке де ие болуы мүмкін.

Сондай-ақ сөздердің әртүрлі мағынада түсіндірілу мүмкіндігін ескеру қажет. Зерттеуші қарама-қарсы деп есептейтін сипаттамаларды қатысушылар басқаша түсінуі мүмкін.

Негізгі зерттеуге дейін тұжырымдарды шағын топта тексеріп, анкетаны толтыру кезінде қиындықтар туындамайтынын анықтаған жөн.

3. Нұсқаулық құрастыру

Респондентке қандай нысанды бағалау қажет екені және шкаладағы позицияны қалай таңдау керектігі түсіндіріледі. Нұсқаулық қысқа, түсінікті және бейтарап болуы тиіс.

Сіздің алдыңызда қарама-қарсы сипаттамалардың бірнеше жұбы берілген. Олардың әрқайсысы бағаланатын нысан туралы түсінігіңізге қаншалықты сәйкес келетінін бағалаңыз. Әр жолдан бір позицияны таңдаңыз. Шеткі мәндер қасиеттердің барынша айқын көрінуін, ал орталық мән — белгілердің ешқайсысы айқын басым емес екенін білдіреді. Дұрыс немесе қате жауап жоқ, сіздің жеке әсеріңіз маңызды.

Нысанды алдын ала тартымды, табысты немесе сенімді деп сипаттауға болмайды. Мұндай тұжырымдар жауаптарға әсер етуі мүмкін.

4. Сауалнама жүргізу

Нұсқаулықпен танысқаннан кейін қатысушылар ұсынылған шкалалар бойынша нысанды ретімен бағалайды.

Дұрыс салыстыру үшін стимулдарды ұсынудың бірдей жағдайларын қамтамасыз ету қажет. Егер респонденттер суреттерді бағаласа, олардың өлшемі мен сапасын бірдей сақтаған жөн. Ұғымдарды зерттеу кезінде бастапқы әсерді өзгертуі мүмкін қосымша түсіндірмелерден аулақ болу керек.

Нысандарды ұсыну реті де жауаптарға әсер етуі мүмкін. Бұл маңызды болатын зерттеулерде нысандарды көрсетудің әртүрлі реттілігі қолданылады немесе олар қатысушылар топтары арасында бөлінеді.

Деректерді жаппай жинауға дейін пилоттық сауалнама жүргізген пайдалы. Ол түсініксіз тұжырымдарды, шкалалардағы қателерді және техникалық қиындықтарды анықтауға мүмкіндік береді.

Осгудтың семантикалық дифференциалы: бланк үлгісі

Семантикалық дифференциал бланкісі қатысушы белгілі бір нысанды бағалайтын биполярлық шкалалар жиынтығынан тұрады.

Төменде басшының қалай қабылданатынын зерттеуге арналған оқу анкетасының үлгісі берілген.

Бағалау нысаны: бөлім басшысы.

Нұсқаулық: өз әсеріңізге сәйкес әр жолдан бір мәнді белгілеңіз. +3 мәні сол жақтағы белгінің, -3 — оң жақтағы белгінің айқын көрінуін, ал 0 — белгілердің ешқайсысы айқын басым емес екенін білдіреді.

Сол жақтағы сипаттама	Шкала	Оң жақтағы сипаттама
Жағымды	+3 +2 +1 0 -1 -2 -3	Жағымсыз
Мейірімді	+3 +2 +1 0 -1 -2 -3	Мейірімсіз
Тартымды	+3 +2 +1 0 -1 -2 -3	Тартымсыз
Күшті	+3 +2 +1 0 -1 -2 -3	Әлсіз
Өзіне сенімді	+3 +2 +1 0 -1 -2 -3	Өзіне сенімсіз
Шешімді	+3 +2 +1 0 -1 -2 -3	Шешімсіз
Белсенді	+3 +2 +1 0 -1 -2 -3	Енжар
Жігерлі	+3 +2 +1 0 -1 -2 -3	Сылбыр
Іскер	+3 +2 +1 0 -1 -2 -3	Әрекетсіз

Бұл мысалда тоғыз шкала шартты түрде үш факторға бөлінген: алғашқы үшеуі бағалауды, келесі үшеуі — күшті, соңғы үшеуі — белсенділікті сипаттайды.

Ұсынылған бланк әдістің құрылымын көрсетеді, бірақ Осгудтың түпнұсқа стандартталған әдістемесі немесе дайын психологиялық тест болып саналмайды. Кәсіби психодиагностика үшін өңдеу ережелері белгіленген, тәжірибеде тексерілген құралды пайдалану қажет.

Неге бір әмбебап бланкті қолдануға болмайды

Семантикалық дифференциал зерттеу тәсілі болғандықтан, барлық міндетке арналған бірыңғай сипаттамалар жиынтығы жоқ.

Кейбір шкалалар тұлғаның қабылдануын зерттеуге, басқалары — ұғымдардың эмоциялық мағынасын анықтауға, үшіншілері — өнімдер мен визуалды бейнелерді бағалауға сәйкес келеді.

Белгілердің құрамы, саны және оларды факторларға біріктіру ережелері таңдалған әдістемеге байланысты. Стандартталған құралды пайдаланғанда оның авторлары белгілеген талаптарды сақтау қажет.

Семантикалық дифференциал нәтижелерін қалай өңдеуге болады

Бланкілер толтырылғаннан кейін жауаптар сандық форматқа ауыстырылады. Өңдеудің ең қарапайым тәсілі — жеке шкалалар бойынша орташа мәндерді есептеу және қатысушылар, топтар немесе зерттелетін нысандар арасындағы нәтижелерді салыстыру.

1-қадам. Жауаптарды кодтау

Жеті позициялы шкала үшін -3-тен +3-ке дейінгі мәндерді қолдануға болады. Әр таңдалған позицияға тиісті сан беріледі.

Есептеулер алдында шкалалардың бағытын тексеру қажет. Егер бір жолда оң полюс сол жақта, ал екіншісінде оң жақта орналасса, мәндерді бірыңғай кодтау жүйесіне келтіру керек.

Мысалы, «күшті — әлсіз» және «шешімсіз — шешімді» шкалаларында жоғары мәндер бастапқыда мағынасы әртүрлі сипаттамаларға сәйкес келеді. Нәтижелерді қабылданатын күш көрсеткішіне біріктіру үшін екінші шкаланың бағытын өзгерту қажет болады.

Бұл операция кері кодтау деп аталады. Осы кезеңдегі қателер қорытынды көрсеткіштерді айтарлықтай бұрмалауы мүмкін.

2-қадам. Орташа мәнді есептеу

Бес қатысушы басшыны «өзіне сенімді — өзіне сенімсіз» шкаласы бойынша бағалады делік.

Қатысушы	Баға
1	+3
2	+2
3	+1
4	+2
5	0
Қосынды	+8

Арифметикалық орташа мән мына формула бойынша есептеледі:

Орташа мән = бағалардың қосындысы / жарамды жауаптар саны

Алынған деректерді формулаға қоямыз:

Орташа мән = (3 + 2 + 1 + 2 + 0) / 5 = 1,6

+1,6 нәтижесі осы топтағы бағалардың «өзіне сенімді» сипаттамасына қарай ығысқанын көрсетеді.

Бұл көрсеткіш зерттеуге қатысушылардың басшыны қалай қабылдайтынын сипаттайды және оның тұлғалық қасиетін объективті өлшеу болып саналмайды.

3-қадам. Фактор көрсеткіштерін есептеу

Егер анкета негізделген факторлық құрылымға сүйеніп жасалса, тиісті шкалалардың бағаларын біріктіруге болады.

Мысалы, «Бағалау» факторының үш шкаласы бойынша бір қатысушы +2, +3 және +1 мәндерін таңдады делік.

Шкалалардың салмағы бірдей болған жағдайда орташа көрсеткіш:

Бағалау = (2 + 3 + 1) / 3 = 2

Қалған факторлардың мәндерін де осылай есептеуге болады.

Алайда қарапайым орташа мәнді есептеу кез келген әдістемеге сәйкес келе бермейді. Стандартталған құралдарда арнайы кілттер, коэффициенттер және есептеу ережелері қолданылуы мүмкін. Мұндай жағдайда тесттің нақты нұсқасына арналған нұсқаулықты сақтау қажет.

4-қадам. Жауаптардың үлестірілуін бағалау

Орташа мән нәтижелерді әрдайым дұрыс түсінуге мүмкіндік бермейді.

Екі топтың орташа бағасы 0 болды делік. Бірінші топта қатысушылардың барлығы дерлік орталық позицияны таңдады. Екінші топта респонденттердің жартысы +3, ал қалған жартысы — -3 бағасын қойды.

Екі жағдайда да орташа мән бірдей, бірақ қабылдау сипаты айтарлықтай ерекшеленеді. Бірінші топта бағалар бейтарап мәннің айналасында шоғырланған, ал екінші топта пікірлер арасында айқын алшақтық байқалады.

Сондықтан өңдеу кезінде жауаптардың үлестірілуін, медиананы және стандартты ауытқуды қосымша ескерген пайдалы. Соңғы көрсеткіш мәндердің орташа мәннен қаншалықты ауытқитынын сипаттайды.

Ғылыми зерттеулерде факторлық және корреляциялық талдау, сондай-ақ айырмашылықтардың статистикалық маңыздылығын тексеру әдістері қолданылуы мүмкін. Оларды таңдау зерттеу гипотезасына, іріктеме көлеміне және алынған деректердің қасиеттеріне байланысты.

Семантикалық профильді қалай құрастыруға және түсіндіруге болады

Семантикалық профиль — нысанның бірнеше шкала бойынша бағаларын графикалық түрде көрсету. Ол ең айқын сипаттамаларды анықтауға және әртүрлі топтардың түсініктерін салыстыруға көмектеседі.

Психолог екі кәсіби рөлдің — басшы мен тәлімгердің — қалай қабылданатынын зерттейді делік. Қатысушылар әр рөлді бірдей шкалалар бойынша бағалайды.

Шкала	Басшы	Тәлімгер
Жағымды — жағымсыз	+0,8	+2,4
Күшті — әлсіз	+2,5	+1,2
Белсенді — енжар	+2,2	+1,5
Мейірімді — мейірімсіз	+0,5	+2,6
Өзіне сенімді — өзіне сенімсіз	+2,3	+1,9

Бұл шартты мысалда басшы күштірек және белсендірек адам ретінде қабылданады, ал тәлімгер мейірімділік пен жағымдылық бойынша жоғарырақ баға алады.

Профиль құрастыру үшін сипаттамалар тік оське, ал шкала мәндері — көлденең оське орналастырылады. Орташа бағалар нүктелермен белгіленеді, оларды сызықтармен қосуға болады. Егер екі нысан зерттелсе, олардың профильдері бір графикте көрсетіледі.

Мұндай визуализация айырмашылықтардың бағыттарын көруге мүмкіндік береді. Алайда олардың статистикалық маңыздылығы туралы қорытынды жасау үшін іріктеме көлемі мен жауаптардың үлестірілуін ескере отырып, қосымша тексеру қажет.

Нәтижелерді түсіндіру кезінде шкалалардың бірыңғай бағытын сақтап, зерттеу міндетін ескеру маңызды. Мысалы, белсенділіктің жоғары бағалануы спорттық бренд бейнесі үшін қалаулы болуы мүмкін, бірақ тыныш демалысқа бағытталған сервис үшін міндетті түрде артықшылық емес.

Семантикалық дифференциал әдісі қай салаларда қолданылады

Тұлға психологиясы

Психологияда бұл әдіс адамның өзі және басқа адамдар туралы түсініктерін зерттеу үшін қолданылады.

Қатысушыға «Қазіргі мен», «Болашақтағы мен» немесе «Мінсіз адам» бейнелерін бағалау ұсынылуы мүмкін. Алынған профильдерді салыстыру адамның өзіне деген көзқарасының ерекшеліктерін және қалаулы тұлғалық қасиеттер туралы түсініктерін зерттеуге көмектеседі.

Сонымен қатар өзін-өзі бағалау мен мінсіз бейне арасындағы айырмашылық өздігінен психологиялық қолайсыздықты білдірмейді. Кәсіби қорытынды жасау үшін тексерудің басқа деректерін де ескеру қажет.

Әлеуметтік психология

Семантикалық дифференциал әлеуметтік ұстанымдарды, стереотиптерді және адамдардың әртүрлі топтары туралы түсініктерді зерттеу үшін қолданылады.

Мысалы, зерттеуші қатысушылардың белгілі бір мамандық өкілдерімен қандай сипаттамаларды байланыстыратынын анықтай алады. Жауаптарды салыстыру әлеуметтік түсініктердегі ұқсастықтар мен айырмашылықтарды анықтауға көмектеседі.

Педагогика және білім беру

Білім беру саласындағы зерттеулерде әдіс оқушылар мен студенттердің оқытушыларға, оқу пәндеріне және оқыту форматтарына деген көзқарасын зерттеуге мүмкіндік береді.

Мысалы, күндізгі және қашықтан оқыту сабақтарының қабылдануын «қызықты — қызықсыз», «түсінікті — түсініксіз», «ыңғайлы — ыңғайсыз» сипаттамалары бойынша салыстыруға болады.

Алынған нәтижелер қатысушылардың білім беру процесінің қандай ерекшеліктерін оң қабылдайтынын және қандай аспектілер қосымша зерттеуді қажет ететінін анықтауға көмектеседі.

Лингвистика және психолингвистика

Осгуд әдісі тарихи тұрғыдан сөздердің мағынасын зерттеумен байланысты. Психолингвистикада ол мағынаның эмоциялық және ассоциативтік компоненттерін зерттеу үшін қолданылады.

Мысалы, қатысушыларға «үй», «жұмыс», «еркіндік» немесе «табыс» ұғымдарын бірдей сипаттамалар бойынша бағалау ұсынылады. Бұл жеке адамдар мен топтар арасындағы ұғымдарды қабылдау айырмашылықтарын зерттеуге мүмкіндік береді.

Маркетинг және пайдаланушы зерттеулері

Қолданбалы зерттеулерде семантикалық дифференциал брендтің, өнімнің, жарнамалық хабарламаның немесе интерфейстің бейнесін бағалау үшін қолданылады.

Мысалы, компания қосымша дизайнының екі нұсқасын «заманауи — ескірген», «түсінікті — шатастыратын», «тартымды — тартымсыз» шкалалары бойынша салыстыра алады.

Нәтижелер қай нұсқаның қалаулы ассоциациялар тудыратынын және қандай сипаттамалар бойынша қиындықтар туындайтынын көрсетеді.

Сонымен қатар қабылданатын ыңғайлылықтың жоғары бағалары нақты пайдаланушы тәжірибесін тексеруді алмастырмайды. Адамның интерфейсте белгілі бір әрекетті орындай алатынын анықтау үшін қосымша UX-тестілеу жүргізу қажет.

QForm - платформа для автоматизации опросов и сбора данных

Оставьте заявку на получение демо-доступа к сервису QForm

Получить демо-доступ

Тұлғалық семантикалық дифференциал: әдістеменің ерекшеліктері

Тұлғалық семантикалық дифференциал — адам және оның тұлғалық қасиеттері туралы түсініктерді зерттеуге арналған жалпы психосемантикалық тәсілдің бейімделген нұсқасы.

Ресейлік психологиялық тәжірибеде В. М. Бехтерев атындағы психоневрологиялық институтта әзірленген «Тұлғалық дифференциал» әдістемесі белгілі. Оның кең таралған нұсқасы үш факторға — бағалау, күш және белсенділікке — біріктірілген 21 биполярлық шкаланы қамтиды.

Өзін сипаттау кезінде бағалау факторы адамның өзіне деген жалпы көзқарасымен байланысты. Күш факторы өзіне сенімділік, дербестік және ерік-жігер қасиеттері туралы түсініктерді көрсетеді. Белсенділік факторы қабылданатын жігерлілікті, қарым-қатынасқа бейімділікті және мінез-құлықтың серпінділігін сипаттайды.

Әдістемені адамның өзі және басқа адам туралы бейнелерін салыстыру, сондай-ақ тұлғааралық қабылдау ерекшеліктерін зерттеу үшін қолдануға болады.

Өзін сипаттау көрсеткіштері мен нақты психологиялық қасиеттерді ажырату қажет. Мысалы, адам өзін шешімсіз деп есептеуі мүмкін, ал белгілі бір жағдайлардағы мінез-құлқы оның сенімді әрекет ететінін көрсетуі мүмкін.

Нәтижелерді дұрыс түсіндіру үшін таңдалған әдістеме нұсқасының нұсқаулығына жүгіну қажет. Өз бетінше құрастырылған тұлғалық сипаттамалар жиынтығы стандартталған құралмен бірдей психометриялық қасиеттерге автоматты түрде ие болмайды.

Семантикалық дифференциал Лайкерт шкаласынан несімен ерекшеленеді

Екі құрал да пікірлер мен ұстанымдарды зерттеу үшін қолданылады, бірақ сұрақтарды ұсыну формасы бойынша ерекшеленеді.

Критерий	Семантикалық дифференциал	Лайкерт шкаласы
Формат	Екі қарама-қарсы белгі	Тұжырым және келісу дәрежелері
Мысал	Түсінікті — шатастыратын	«Интерфейс түсінікті»
Жауап беру тәсілі	Қарама-қарсы белгілер арасындағы позицияны таңдау	Келісу немесе келіспеу дәрежесін таңдау
Негізгі міндет	Нысанның қабылдануын сипаттау	Тұжырымға деген көзқарасты өлшеу
Нәтиже	Сипаттамалар бойынша бағалау профилі	Тұжырымдардың бағалары немесе шкаланың жиынтық көрсеткіші

Мысалы, білім беру платформасын зерттеу кезінде семантикалық дифференциал оның қаншалықты заманауи, түсінікті және тартымды қабылданатынын анықтауға мүмкіндік береді.

Лайкерт шкаласы платформаның жұмысы туралы тұжырымдармен келісу дәрежесін бағалауға сәйкес келеді. Мысалы: «Маған қажетті оқу материалын табу оңай болды».

Құралды таңдау зерттеу сұрағына байланысты. Қажет болған жағдайда екі тәсілді де бір анкетада пайдалануға болады.

Әдістің артықшылықтары мен шектеулері

Семантикалық дифференциалдың басты артықшылығы — субъективті әсерлерді сандық көрсеткіштер түрінде көрсету мүмкіндігі.

Әдіс бірнеше нысанның қабылдануын салыстыруға, топтар арасындағы айырмашылықтарды талдауға және қайталама өлшеулер кезінде түсініктердің өзгеруін бақылауға мүмкіндік береді. Анкетаны толтыру рәсімі салыстырмалы түрде қарапайым, ал нәтижелерді статистикалық өңдеп, графикалық түрде көрсетуге болады.

Алайда зерттеудің дәлдігі көбіне таңдалған шкалалардың сапасына байланысты.

Сипаттамалар жиынтығына тәуелділік. Егер зерттеуші маңызды белгіні қоспаса, қабылдаудың тиісті қыры зерттелмей қалуы мүмкін.

Сөздерді әртүрлі түсіну. Бір сипаттама әртүрлі ассоциациялар тудыруы мүмкін. Мысалы, «қатал» сөзі біреулер үшін тәртіппен, ал басқалар үшін — эмоциялық алшақтықпен байланысты.

Мәнмәтіннің әсері. Бағалар қатысушының зерттеуге дейін қандай ақпарат алғанына және қандай нысандармен салыстыратынына байланысты өзгеруі мүмкін.

Түсіндірудегі шектеулер. Сандық көрсеткіштердің өзі мінез-құлық себептерін анықтауға немесе психологиялық ерекшеліктерге диагноз қоюға мүмкіндік бермейді.

Өлшеу сапасына қойылатын талаптар. Өз шкалаларын әзірлегенде олардың түсініктілігін және зерттелетін сипаттамаларға сәйкестігін тексеру қажет. Егер бірнеше шкала жалпы көрсеткішке біріктірілсе, мұндай рәсімді негіздеп, мүмкіндігінше статистикалық тұрғыдан тексеру маңызды.

Қандай қателер зерттеу нәтижелерін бұрмалауы мүмкін

Сәйкес келмейтін қарама-қарсы сипаттамаларды пайдалану

Шкала бір мағыналық өлшемді бағалауы тиіс. Мысалы, «достық пейілді — агрессивті» жұбы екіұшты болуы мүмкін: адам достық пейіл танытпауы мүмкін, бірақ сонымен бірге агрессия көрсетпеуі де мүмкін.

Сондықтан зерттеу алдында қатысушылардың таңдалған сөздерді шынымен қарама-қарсы мағынада қабылдайтынын тексеру қажет.

Сипаттамалардың шамадан тыс көп болуы

Тым ұзақ анкета респонденттерге түсетін жүктемені арттырады, әсіресе бірнеше нысанды бағалау қажет болса.

Мысалы, бес суретті жиырма шкала бойынша салыстырғанда қатысушы жүз жеке таңдау жасауы керек. Бұл шаршауға және зейіннің төмендеуіне әкелуі мүмкін.

Сипаттамалар санын зерттеу мақсатымен сәйкестендіру қажет. Алайда стандартталған әдістемелерде сұрақтарды тексерусіз алып тастау өлшеу құралының қасиеттерін бұзуы мүмкін.

Шкалаларды дұрыс біріктірмеу

Әртүрлі сипаттамаларды тек бір анкетада орналасқаны үшін ғана қосуға болмайды. Жалпы көрсеткішті есептеу үшін шкалалардың мазмұнын және оларды біріктірудің негізділігін ескеру қажет.

Кодтау бағытына ерекше назар аудару керек. Егер мағынасы қарама-қарсы сипаттамаларға бірдей таңбалар берілсе, қорытынды нәтиже бұрмаланады.

Шамадан тыс жалпыланған қорытындылар

«көпшіл — тұйық» шкаласы бойынша төмен баға қатысушының зерттелетін адамды қалай қабылдайтынын көрсетеді. Бұл тұрақты тұлғалық қасиеттің бар екенін растамайды және өздігінен диагностикалық қорытынды жасауға негіз бола алмайды.

Нәтижелерді сипаттағанда тіркелген бағаларды олардың себептері туралы болжамдардан ажырату маңызды.

QForm сервисінде семантикалық дифференциал әдісімен зерттеуді қалай жүргізуге болады

Топтық және қолданбалы зерттеулер үшін электрондық анкеталарды пайдалану ыңғайлы. Олар сұрақтарды ұсынудың бірыңғай тәртібін ұйымдастыруға, жауаптарды орталықтандырылған түрде жинауға және қолмен атқарылатын жұмыс көлемін азайтуға көмектеседі.

QForm сервисінде бағдарламалаусыз сауалнама жасауға, жауап нұсқалары бар сұрақтарды қосуға, суреттерді орналастыруға және бірнеше нысанды бір нысан ішінде бағалауды ұйымдастыруға болады.

Мысалы, кәсіби рөлдердің қабылдануын зерттеу үшін әр рөлге арналған жеке сұрақтар блогын дайындауға болады. Әр сипаттама жұбы өзара бірін-бірі жоққа шығаратын жеті жауап нұсқасымен ұсынылады. Бұл ретте нәтижелерді салыстыру үшін бірыңғай кодтау жүйесін сақтау қажет.

Платформада жауаптар аналитикасы қарастырылған. 2026 жылғы 12 тамыздағы жаңартудан кейін кеңейтілген жиынтық көрсеткіштер, сүзгілер және мәндер мен жауаптардың үлестірілуін көрсететін жеке өрістер аналитикасы қолжетімді болды.

Толығырақ статистикалық өңдеу үшін нәтижелерді экспорттап, электрондық кестелерде немесе мамандандырылған бағдарламаларда талдауға болады. Бұл орташа көрсеткіштерді есептеуге, топтарды салыстыруға және семантикалық профильдер құрастыруға мүмкіндік береді.

Егер сіз брендтің, өнімнің, кәсіби рөлдің немесе басқа нысанның қалай қабылданатынын зерттеуді жоспарласаңыз, QForm сервисінде тіркеліп, биполярлық шкалалары бар анкета жасаңыз.

Жиі қойылатын сұрақтар

Семантикалық дифференциал әдісін психологиялық білімсіз қолдануға бола ма?

Қабылдауды зерттеуге арналған оқу және қолданбалы зерттеулер үшін анкетаны өз бетінше дайындап, негізгі көрсеткіштерді есептеуге болады. Алайда кәсіби психологиялық диагностика психометрика, зерттеу әдіснамасы және таңдалған құралдың нәтижелерін түсіндіру ережелері бойынша білімді талап етеді.

Бланкіде қанша шкала болуы керек?

Әмбебап сан жоқ. Ол зерттеу мақсатына және қолданылатын әдістемеге байланысты. Мысалы, Ресейде кең таралған «Тұлғалық дифференциал» әдістемесінде 21 сипаттама жұбы бар. Өз бетінше әзірленген анкетада шкалалар саны зерттеу міндетіне сәйкес анықталады.

Семантикалық дифференциалдағы нөл нені білдіреді?

Нөл қарама-қарсы белгілер арасындағы орталық позицияны білдіреді. Ол бейтарап қабылдауға, сипаттамалардың бірдей дәрежеде көрінуіне немесе бағалаудың белгісіздігіне сәйкес келуі мүмкін. Бұл жағдайларды ажырату үшін зерттеуші «Бағалай алмаймын» деген қосымша жауап нұсқасын қарастыра алады.

Әртүрлі зерттеулердің нәтижелерін салыстыруға бола ма?

Үйлесімді шкалалар, бірдей кодтау ережелері және салыстыруға болатын зерттеу жағдайлары қолданылғанда нәтижелерді салыстыруға болады. Егер анкеталар белгілердің құрамы немесе есептеу тәсілі бойынша ерекшеленсе, сандық көрсеткіштерді тікелей салыстыру дұрыс болмауы мүмкін.

Семантикалық дифференциал проективті әдістеме болып санала ма?

Кейбір жіктеулерде семантикалық дифференциал қатысушының субъективті ассоциацияларын көрсететіндіктен, жекелеген проективті белгілері бар әдіс ретінде қарастырылады. Алайда негізгі жіктеу оны психосемантикалық әдістерге және субъективті шкалалау рәсімдеріне жатқызады. Ол классикалық проективті тесттермен бірдей емес.

Қорытынды

Осгудтың семантикалық дифференциал әдісі қарама-қарсы сипаттамалар көмегімен субъективті мағыналар мен түсініктерді зерттеуге мүмкіндік береді. Алынған бағалар сандық форматқа ауыстырылады, бұл статистикалық талдау жүргізуге және семантикалық профильдерді салыстыруға жағдай жасайды.

Классикалық модель үш факторды қамтиды: бағалау, күш және белсенділік. Нақты зерттеу үшін шкалалар зерттелетін нысанды ескере отырып таңдалады, ал стандартталған әдістемелер қолданылғанда белгіленген ережелер сақталады.

Қорытындылардың сенімділігі тұжырымдардың сапасына, зерттеу жүргізу жағдайларына және деректердің дұрыс өңделуіне байланысты. Осы талаптар сақталған жағдайда семантикалық дифференциал қабылдауды сипаттайтын дербес құрал ретінде де, ауқымды психологиялық және қолданбалы зерттеудің бір бөлігі ретінде де пайдаланылуы мүмкін.